Brzana

Brzana

Barbus barbus (Linnaeus, 1758)

Cechy taksonomiczne – Ciało brzany jest wydłużone, wrzecionowate, niskie. Na głowie w kształcie stożka dość wysoko osadzone są małe oczy. Otwór gębowy dolny z wysuwalną górną szczęką zaopatrzony jest w szerokie, mięsiste wargi. Dolna warga składa się z trzech płatów. Środkowy płat u osobników powyżej 7 cm długości ciała jest przyrośnięty (Rolik, 1971). Na górnej wardze znajdują się dwie pary wąsików, z których dłuższa umieszczona jest w kącikach ust. Płetwy nieparzyste są krótkie. Płetwa grzbietowa na tylnej krawędzi lekko, łukowato wcięta, ostatni twardy jej promień ma wyraźne piłkowanie. Płetwa ogonowa głęboko wcięta z górnym płatem zaostrzonym, dolnym zaokrąglonym. Zaokrąglona jest również płetwa odbytowa. Ciało brzany pokrywają regularne szeregi łusek średniej wielkości. Pod płetwą grzbietową, a nad linią boczną widoczne są na łuskach podłużne prążki powstałe ze sfałdowania naskórka. Linia boczna przebiega bez załamań od wieczka skrzelowego do nasady płetwy ogonowej. Długość głowy u populacji brzan z rzeki Wisły z okolic Warszawy i Torunia według Rolik (1971) stanowi 23,8% długości ciała (l.c.), z rzeki San 27,2%. Według badań własnych wskaźnik ten u brzan z Wisły koło Włocławka wynosi 22,6%. Maksymalna wysokość ciała populacji brzan z Wisły wynosi odpowiednio 23,4% i 21,9%, z rzeki San — 20,5%. Odległość płetw piersiowych od brzusznych wynosi średnio 27,7% długości ciała.

Ubarwienie. Barwa ciała brzany dostosowana jest do kolorytu otoczenia, w którym najczęściej przebywa. Grzbiet i płetwa grzbietowa są barwy oliwkowozielonej z odcieniem szarym. Boki jaśniejsze, żółtozłociste przechodzą prawie w biały kolor na brzuchu i gardle. Płetwa ogonowa jest szaropomarańczowa, zaś płetwy piersiowe, brzuszne i odbytowa mają zabarwienie pomarańczowoczerwone. U okazów młodych występują na ciele oraz na płetwach grzbietowej i ogonowej plamki, które w późniejszym okresie zanikają.

Cechy przeliczalne. Zęby gardłowe brzany ułożone są w trzech szeregach najczęściej o wzorze 2.3.5-53.2. Łuska cykloidalna w części kaudalnej lekko zaostrzona.

Zasięg występowania

Brzana występuje w środkowej Europie, we Francji i południowo-wschodniej Anglii. Nie występuje w Irlandii, Szkocji, Skandynawii. Na wschodzie granica rozprzestrzenienia gatunku sięga Niemna i Dniepru, na południu rzeki Kamczija. W Polsce brzanę spotyka się w rzekach na obszarze całego kraju. Zasiedla ona Wisłę, jej podkarpackie dopływy, Pilicę, Bzurę, Brdę, Drwęcę, Bug i Narew (Backiel, 1964, Backiel, Zawisza, 1949, Kaj i Walczak, 1954, Kołder, 1967, Ostaszkiewicz, 1966, Penczak, 1968, Rolik, 1971). W dorzeczu Odry występuje w zlewisku Warty, Nysie Kłodzkiej, Bobrze, Nysie Łużyckiej (Kaj, 1954, 1958, Olewski, 1967, Penczak, 1969). Na Pojezierzu Mazurskim występuje brzana w Pasłęce oraz w Elmie dopływie Łyny (Szczerbowski, 1972). Brzana jest rybą wrażliwą na zanieczyszczenia przemysłowe wody, dlatego też zasięg jej i liczebność w wielu rzekach zmniejsza się. Według Starmacha (1948) w latach 1943-44, w Wiśle pod Krakowem brzana stanowiła 41,3% całej ichtiofauny. Późniejsze badania wykazały, że stanowi zaledwie 0,2% (Bieniarz, Epler, 1972). Całkowicie wyginęła brzana w Warcie w okolicy Częstochowy, gdzie była kiedyś bardzo pospolitym gatunkiem. Górną granicę występowania w Warcie Jaskowski (1962) określa poniżej ujścia Liswarty, a liczne występowanie notuje od Działoszyna. W 1967 r. Penczak (1969) stwierdził występowanie brzany dopiero na 20 km poniżej Działoszyna. W Pilicy według tego autora spotyka się ją od ujścia Czarnej, przed Sulejowem, a także w ujściowym odcinku Drzewiczki; w zlewisku Bzury zachowała się jedynie w ujściu Rawki. Licznie brzana występuje w Drawie, Gwdzie, Wełnie i podgórskich dopływach Wisły (Iwaszkiewicz, 1963, Jaskowski, 1962, Kaj, 1954, 1958, Kordaszewski, 1947).

Biologia

Rozród. Brzana dojrzewa płciowo w wieku od 3 do 5 lat. Samce brzany w rzece San dojrzewają już w drugim i trzecim roku życia, a samice w czwartym i piątym roku (Rolik, 1971). Składanie jaj trwa od maja do lipca, a niekiedy może przedłużać się nawet do sierpnia (Starmach, 1948). Rozród odbywa brzana w rzekach podgórskich, jak również w rzekach nizinnych o średniej głębokości i niezbyt szybkim prądzie. Poczopko i Słonowski (1958) zaobserwowali rozród brzany w dolnym biegu Wisły na odcinku między 652 km, a 940 km. Brzana składa jaja przy podprądowej stronie ostróg. Liczne tarliska naturalne występują również w dorzeczu Warty między Strobinem a Konopnicą na 560 km, przy moście drogowym w Miłkowicach na 488 km, poza tym w rejonie wsi Brodnia i Sławsk oraz w Śremie (Jaskowski, 1962, Kaj, 1958). W dopływie Warty brzana odbywa rozród w dolnym biegu Liswarty, w przyujściowym odcinku Widawki, na Prośnie w rejonie Wieruszowa, Bolesławca i Węglewic, na Gwdzie poniżej Piły, na Wełnie w ujściowym odcinku pod Obornikami (Dytkiewicz, 1965, Jaskowski, 1962, Kaj, 1958). Na tarlisku rzeki Wełny w 1951 r. brało udział w rozrodzie około 200 brzan. Brzany w miejscach rozrodu pojawiają się małymi stadami. Jednej samicy towarzyszy kilka do kilkunastu samców. Samica składa jaja o średnicy około 2 mm w ilości od 8000 do 9000 jaj na 1 kg masy ciała, w płytkich miejscach o kamienistym, lub żwirowo-piaszczystym dnie. Jaja, dzięki kleistej otoczce przyklejają się do kamieni, a następnie po zapłodnieniu, spłukane wodą opadają między kamienie, gdzie znajdują dogodne warunki do dalszego rozwoju.

Artykuł cofnij

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *